Q32
Deizm istikrarlı bir tutum mu?
Soru, en güçlü hâliyle
Bir Yaratıcıya inanıyorum ama dini reddediyorum.
Bu soru neden soruluyor
Türkiye'deki 2018 tartışması, Konya'da 50 din kültürü öğretmeninin katıldığı "Gençlik ve İnanç" çalıştayında (4 Mart 2018) başladı. Kapanış bildirgesi, inanç sorunları yaşayan gençler arasında deizmin ön plana çıktığını söyledi. TİDA/Nişancı anketi (2023) gerçek deizmin %2'nin altında olduğunu buldu; ama 18–24 yaş arasındakilerin %11'i kendini bu etikete yakın hissediyor.
Kısa cevap
Deizm çoğu zaman bir varış noktası değil, bir mola yeridir. İyi bir Yaratıcı pek sessiz kalmaz. Türkiye'deki "deizmin" büyük kısmı dindarlara karşı bir protestodur.
Daha derine inmek istersen
Dinî açıklama
6:91; 29:61–63; Allah'ın lütfu (lütuf) ve hikmeti (hikmet) hakkındaki klasik fikirler. Ayrıca bkz. Q3.
Felsefî bakış
Allah şahsî bir varlıksa, iletişim muhtemeldir.
Tarih
İngiliz ve Fransız deizmi birkaç nesil içinde söndü.
Psikolojik ve toplumsal bakış
Deist bir mola sabrı hak eder.
İlgili âyetler
وَمَا قَدَرُوا۟ ٱللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِۦٓ إِذْ قَالُوا۟ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَىٰ بَشَرٍ مِّن شَىْءٍ ۗ قُلْ مَنْ أَنزَلَ ٱلْكِتَٰبَ ٱلَّذِى جَآءَ بِهِۦ مُوسَىٰ نُورًا وَهُدًى لِّلنَّاسِ ۖ تَجْعَلُونَهُۥ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا ۖ وَعُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُوٓا۟ أَنتُمْ وَلَآ ءَابَآؤُكُمْ ۖ قُلِ ٱللَّهُ ۖ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ٩١
Okunuş: wamā qadarū l-laha ḥaqqa qadrihi idh qālū mā anzala l-lahu ʿalā basharin min shayin qul man anzala l-kitāba alladhī jāa bihi mūsā nūran wahudan lilnnāsi tajʿalūnahu qarāṭīsa tub'dūnahā watukh'fūna kathīran waʿullim'tum mā lam taʿlamū antum walā ābāukum quli l-lahu thumma dharhum fī khawḍihim yalʿabūna
Onlar: "Allah insanlara hiçbir şey göndermemiştir" demekle, Allah'ı gereği gibi tanıyamadılar. De ki: Musa'nın insanlara aydınlık ve hidayet olmak üzere getirdiği, sizin parça parça kâğıtlara çevirdiğiniz, bir kısmını belli ettiğiniz, birçoğunu gizlediğiniz; sizinle babalarınızın, sayesinde bilmediğiniz birçok şeyleri öğrendiğiniz Kitab'ı kim gönderdi? (Onlara karşı sen) "Allah" de. Sonra onları bırak, boş laflara dalarak oyalansınlar.
Meal: Elmalılı Hamdi Yazır (sadeleştirilmiş baskı)
-
Andolsun ki onlara, "Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı buyruğu altında tutan kimdir?" diye sorsan "Allah" derler. O halde nasıl (haktan) çevrilip döndürülüyorlar? Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir, dilediğine de kısar. Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla bilendir. Andolsun ki onlara, "Gökten su indirip, onunla ölümünün ardından yeryüzünü canlandıran kimdir?" diye sorsan, mutlaka, "Allah " derler. De ki: (Öyleyse) hamd de Allah'a mahsustur. Fakat çokları akıllarını kullanmazlar. 29:61–63
Arapça metin ve okunuşu
وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُ ۖ فَأَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ ٱللَّهُ يَبْسُطُ ٱلرِّزْقَ لِمَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِۦ وَيَقْدِرُ لَهُۥٓ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءً فَأَحْيَا بِهِ ٱلْأَرْضَ مِنۢ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُ ۚ قُلِ ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
wala-in sa-altahum man khalaqa l-samāwāti wal-arḍa wasakhara l-shamsa wal-qamara layaqūlunna l-lahu fa-annā yu'fakūna · al-lahu yabsuṭu l-riz'qa liman yashāu min ʿibādihi wayaqdiru lahu inna l-laha bikulli shayin ʿalīmun · wala-in sa-altahum man nazzala mina l-samāi māan fa-aḥyā bihi l-arḍa min baʿdi mawtihā layaqūlunna l-lahu quli l-ḥamdu lillahi bal aktharuhum lā yaʿqilūna
Kaynaklar
- Saheeh International via the site's Tanzil data — 6:91, 29:61, 29:63.
- Ibn Kathir, Tafsir (abridged English), on 6:91, https://quran.com/6:91/tafsirs/en-tafisr-ibn-kathir.
- "Deism", Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/topic/Deism — definition; Herbert of Cherbury's five religious ideas; Toland, Tindal, Shaftesbury, Leland; the period 1689–1742; Germany.
- "Deism", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Deism — used only for dates of works and for the reasons for decline it attributes to Peter Gay (1968) and to E. C. Mossner's Encyclopedia of Philosophy article (secondary).
- Sadiq Meghjee, "A Brief Study of the Principle of Lutf", iqraonline.net.
- İktibas, "Gençlik ve İnanç Çalıştayı Sonuç Bildirgesi" (2018).
- VOA Türkçe on Nişancı, Sayılarla Türkiye'de İnanç ve Dindarlık.
- Paraanaliz, "KONDA Araştırması: Türkiye'de Dindarlık Geriliyor, İnançsızlık Artıyor" (31 May 2025), https://paraanaliz.com/haberler/konda-arastirmasi-turkiyede-dindarlik-geriliyor-inancsizlik-artiyor.
- Pew Research Center, "Key findings about Americans' belief in God" (2018).
- Green and Howard-Snyder, "Hiddenness of God", SEP (2022).
- KONDA 2025 (Türkçe)
- Bianet (2018, Türkçe)
- Diyanet Aylık Dergi 2018 (Türkçe)
- Ekici (Türkçe)
- Aimmah ve ark. (2025, Endonezce)