Q2
Her şey yazılmışsa, nasıl özgürüm?
Soru, en güçlü hâliyle
Allah her fiili ezelden takdir ettiyse, başka türlü davranamazdım. O zaman ceza adaletsiz, çaba anlamsız görünür.
Bu soru neden soruluyor
Cehennemlik "yazılmış" olma korkusu, felç olma hâli, suçluluk. Kader, Türkiye'de başlıca kırılma noktalarından biridir.
Kısa cevap
Bilmek, sebep olmak değildir. İslam hem takdiri hem gerçek seçimi (kesb, cüz'î irade) kabul eder ve insanları yalnızca güçleri ölçüsünde sorumlu tutar (2:286). "Öyleyse niçin amel edelim?" diye sorulduğunda Hz. Peygamber şöyle cevap verdi: amel edin, herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılır (Buhârî 4949).
Daha derine inmek istersen
Dinî açıklama
- Kur'an: 18:29 ("dileyen iman etsin"); 81:29 ("Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz").
- Eş'arîler: fiilleri Allah yaratır, insanlar onları "kesbeder". Mâtürîdîler seçime daha güçlü bir rol verir; Elmalılı gibi Türk kelâmcıların tercih ettiği görüş budur. Ana akım yorum
- Nursî: cüz'î irade küçüktür ama belirleyicidir.
Felsefî bakış
- Cevaplar: zamanın dışındaki bilgi, uyumculuk (compatibilizm) ve Frankfurt örnekleri.
- En güçlü itiraz: Allah'ın fiilleri yalnızca bilmesi değil, yaratması. Müslüman kelâmcıların kendileri de kesbi kapalı bir kavram olarak nitelendirdi. Tartışmalı
Bilimsel bakış
Libet deneyleri özgür irade meselesini çözmez. Ana akım yorum
Psikolojik ve toplumsal bakış
Kaderci okumalar depresyonu ve dinî titizliği (vesvese) besleyebilir.
İlgili âyetler
لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا ٱكْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَآ إِن نَّسِينَآ أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦ ۖ وَٱعْفُ عَنَّا وَٱغْفِرْ لَنَا وَٱرْحَمْنَآ ۚ أَنتَ مَوْلَىٰنَا فَٱنصُرْنَا عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْكَٰفِرِينَ٢٨٦
Okunuş: lā yukallifu l-lahu nafsan illā wus'ʿahā lahā mā kasabat waʿalayhā mā ik'tasabat rabbanā lā tuākhidh'nā in nasīnā aw akhṭanā rabbanā walā taḥmil ʿalaynā iṣ'ran kamā ḥamaltahu ʿalā alladhīna min qablinā rabbanā walā tuḥammil'nā mā lā ṭāqata lanā bihi wa-uʿ'fu ʿannā wa-igh'fir lanā wa-ir'ḥamnā anta mawlānā fa-unṣur'nā ʿalā l-qawmi l-kāfirīna
Allah hiç kimseye gücünün yeteceğinden başka yük yüklemez. Herkesin kazandığı hayır kendisine, yaptığı kötülüğün zararı yine kendisinedir. Ey Rabbimiz, eğer unuttuk ya da yanıldıysak bizi tutup sorguya çekme! Ey Rabbimiz, bize bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme! Ey Rabbimiz, bize gücümüzün yetmeyeceği yükü de yükleme! Bağışla bizi, mağfiret et bizi, rahmet et bize! Sensin bizim Mevlamız, kâfir kavimlere karşı yardım et bize.
Meal: Elmalılı Hamdi Yazır (sadeleştirilmiş baskı)
-
Ve de ki: O hak Rabbimizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin. Çünkü biz zalimler için öyle bir ateş hazırlamışız ki, duvarları, çepeçevre onları içine alacaktır. Eğer feryad edip yardım isteseler, erimiş maden gibi yüzleri haşlayan bir su ile cevap verilir. O ne kötü bir içecek ve ne kötü bir dayanma yeri! 18:29
Arapça metin ve okunuşu
وَقُلِ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ ۖ فَمَن شَآءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَآءَ فَلْيَكْفُرْ ۚ إِنَّآ أَعْتَدْنَا لِلظَّٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا ۚ وَإِن يَسْتَغِيثُوا۟ يُغَاثُوا۟ بِمَآءٍ كَٱلْمُهْلِ يَشْوِى ٱلْوُجُوهَ ۚ بِئْسَ ٱلشَّرَابُ وَسَآءَتْ مُرْتَفَقًا
waquli l-ḥaqu min rabbikum faman shāa falyu'min waman shāa falyakfur innā aʿtadnā lilẓẓālimīna nāran aḥāṭa bihim surādiquhā wa-in yastaghīthū yughāthū bimāin kal-muh'li yashwī l-wujūha bi'sa l-sharābu wasāat mur'tafaqan
-
Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemeyince, siz dileyemezsiniz. 81:29
Arapça metin ve okunuşu
وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلْعَٰلَمِينَ
wamā tashāūna illā an yashāa l-lahu rabbu l-ʿālamīna
Kaynaklar
- Saheeh International, via the Tanzil text — 2:286, 18:29, 81:29, 91:7–10, 13:11, 54:49; via legacy.quran.com — 57:22–23, 92:5–10; via Quranpedia — 37:96, with the Mukhtasar commentary, https://quranpedia.net/tafsir/as-saffat/96/en.
- Ibn Kathir, Tafsir (abridged English), and Tafsīr al-Jalālayn (English), on 18:29, https://surahquran.com/tafsir-english-aya-29-sora-18.html, and on 81:28–29, https://surahquran.com/tafsir-english-aya-29-sora-81.html.
- Sahih al-Bukhari 4949 (sunnah.com), https://sunnah.com/bukhari:4949.
- Yusuf Şevki Yavuz, "Kesb" (kelâm), TDV İslâm Ansiklopedisi 25 (2022), pp. 304–306, https://islamansiklopedisi.org.tr/kesb-2.
- "Kasb", Encyclopaedia Britannica (revised by Noah Tesch; no date shown), https://britannica.com/topic/kasb.
- Said Nursi, The Words, Twenty-Sixth Word (English; translator not named on the page), https://risaleinur.com/risale-i-nur-collection/75-words/3739-26a-the-twenty-sixth-word.html.
- "Benjamin Libet", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Libet.
- Schurger, Sitt & Dehaene, "An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement", PNAS 109 (2012), abstract via NASA ADS, https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012PNAS..109E2904S.
- "Frankfurt cases", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Frankfurt_cases.
- International OCD Foundation, "What is OCD & Scrupulosity?", https://iocdf.org/faith-ocd/what-is-ocd-scrupulosity.
- Al-Maturidi, Kitāb al-Tawḥīd
- Al-Ghazali, al-Iqtiṣād
- Nursî, Yirmi Altıncı Söz
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kader" ve "Kesb"
- Temel Yeşilyurt, Çağdaş İnanç Problemleri (Diyanet, 2018)