Q1
Allah her şeye gücü yeten ve iyiyse, neden acı var?
Soru, en güçlü hâliyle
Allah her şeye gücü yetiyorsa acıyı önleyebilir. Mutlak iyiyse önlemek ister. Oysa acı her yerdedir ve çoğu, kimsenin görebildiği bir amaca hizmet etmiyor gibidir: kanserden ölen bir çocuk; bir orman yangınına yakalanıp yavaş ve korkunç biçimde ölen bir yavru geyik (filozof William Rowe'un örneği); milyonlarca yıl süren hayvan acısı; bir dakikada binlerce insanı öldüren bir deprem. Bir cinayeti kolayca önleyebilecekken önlemeyen iyi bir insan yanlış yapmış olur — öyleyse Allah neden önlemiyor? Argüman en güçlü bugünkü hâliyle, Allah ile acının mantıken bir arada olamayacağını söylemez. Bu kadar çok acının, ve bu türden acının, iyi ve her şeye gücü yeten bir Allah'ın varlığını olasılık dışı kıldığını söyler.
Bu soru neden soruluyor
Filozoflar bunu Allah'a imana karşı ciddi olabilecek bir argüman olarak ele alır. Ama çoğu insana bir argüman olarak gelmez. Bir hastane yatağının başında, bir mezarın yanında ya da bir afetin ardından haberlerde gelir.
Kısa cevap
İslam acının gerçek olduğunu ya da acıttığını inkâr etmez: Hz. Peygamber (s.a.v.) küçük oğlu öldüğünde ağladı. Kur'an bu hayatı zorlukta da bollukta da bir imtihan olarak anlatır (67:2; 21:35) ve hesabın ölümle kapanmadığını bildirir: zalimlere süre verilir, unutulmazlar (14:42); adalet ölümden sonra, hayvanlar arasında bile tamamlanır. Müslüman âlimler acı için gerçek ama kısmi sebepler gösterir: günahları siler; bolluk şükrü sınadığı gibi acı da sabrı sınar; ve acı çeken birinin başkalarından daha kötü olduğunun işareti asla değildir. Allah'ın hikmetinin çoğu bizden gizlidir; Mûsâ (a.s.) ile Hızır kıssası bunu gösterir (18:65–82). Bu sebepler "Allah ile acı bir arada olamaz" iddiasına cevap verir; her bir olayı tek tek açıklamaz. Geri kalan için Kur'an, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) bir anneden daha merhametli diye anlattığı Allah'a güvenmeye çağırır — ve acıyı yalnızca açıklamaya değil, hafifletmeye de çağırır.
Cevabın tamamı
11dk okuma
Kalp ve zihin için
Yas tutuyorsan. Gözyaşı imanın eksikliği değildir. Küçük oğlu İbrahim can verirken Hz. Peygamber (s.a.v.) ağladı ve şöyle dedi: "Göz yaş döker, kalp hüzünlenir; ama Rabbimizin razı olacağından başka bir şey söylemeyiz. Ey İbrahim! Senin ayrılığınla gerçekten hüzünlüyüz" Buhârî 1303 Sahih. Peygamberler gibi kederini Allah'a ham sözlerle götürebilirsin: Yâkub (a.s.), "Ben hüznümü, kederimi ancak Allah'a şikayet ederim" dedi (12:86); Eyyûb (a.s.), "Başıma bir bela geldi, (sana sığındım), sen merhametlilerin en merhametlisisin" diye seslendi (21:83). "Biz Allah'a aidiz ve sonunda O'na döneceğiz" (2:156) cümlesi iyi hissetmeni şart koşmaz; üzerinde durabileceğin bir zemindir.
"Bu bir ceza mı?" Bunu belirli bir kişi hakkında kimse bilemez. Kendisine en ağır imtihana kimin uğradığı sorulunca Hz. Peygamber (s.a.v.) şöyle dedi: "Peygamberler, sonra onlara en yakın olanlar, sonra onlara en yakın olanlar" Tirmizî 2398 Hasen sahih — Elbânî. Acıyı bir hüküm olarak değil, günahları silen bir şey olarak anlattı (aşağıya bakınız). Araştırmalar da aynı yönü gösteriyor: acısını merhametli bir imtihan olarak okuyan ve dinî destek arayan insanlar daha iyi baş etme eğiliminde, Allah'ın kendisini cezalandırdığını hissedenler ise daha kötü (Pargament, Koenig ve Perez, 2000); 49 çalışmada bu örüntü genel olarak doğrulandı (Ano ve Vasconcelles, 2005). Bu çalışmalar bir sebep değil bir ilişki gösterir — ve insanların baş etmesine yardım eden bir şey, tek başına bir inancın doğru olduğunun kanıtı değildir.
Biri sana zarar verdiyse. Bir insanın sebep olduğu acı o insanın yanlışıdır; Allah'ın senin hakkındaki hükmü değildir. "Ey Peygamber! Sakın zalimlerin yaptıklarından Allah'ın gâfil olduğunu sanma! Ancak Allah, onların cezalarını, gözlerin dışa fırlayacağı güne erteler" (14:42). Önce senin güvenliğin gelir; bu sayfadaki destek yardımcı olabilir.
Acıyı hafifletmek cevabın parçasıdır. "Merhamet edenlere Rahmân merhamet eder. Yeryüzündekilere merhamet edin ki gökte olan da size merhamet etsin" Tirmizî 1924 Sahih — Elbânî. Birinin yanında oturmak, yemek götürmek, tedavi masrafını karşılamak ve cenazeden sonra da yanında kalmak küçük şeyler değildir.
Kur'an ne diyor
Hayat, zorlukta da bollukta da bir imtihandır. Allah "hanginizin daha güzel iş yapacağınızı denemek için ölümü ve hayatı yarattı" (67:2). "Sizi bir imtihan olarak kötülük ve iyilikle deneyeceğiz. Hepiniz de sonunda bize döndürüleceksiniz" (21:35). İbn Kesîr ikinci âyeti şöyle açıklar: Allah insanları "bazen zorluklarla, bazen kolaylıkla" dener; kimin şükredip kimin nankörlük edeceğini, kimin sabredip kimin ümitsizliğe düşeceğini görmek için. İmtihan yalnızca acı değildir: servet ve rahatlık da bir imtihandır.
Kayıp beklenen bir şeydir ve bir cümleyle karşılanır. "Çaresiz biz sizi biraz korku, biraz açlık, biraz da mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltme ile imtihan edeceğiz. Müjdele o sabredenleri! Onlar başlarına bir musibet geldiği zaman: 'Biz Allah'a aidiz ve sonunda O'na döneceğiz.' derler" (2:155–156). Allah onlara "Rablerinden, mağfiretler ve rahmet" vaat eder (2:157). "Allah hiç kimseye gücünün yeteceğinden başka yük yüklemez" (2:286) ve "zorlukla beraber bir kolaylık vardır" — iki kez söylenir (94:5–6).
Bazı sebepler gizlidir. Kehf sûresinde (18:65–82) bir peygamber olan Mûsâ (a.s.), Hızır ile yolculuk eder; Kur'an onu "kullarımızdan bir kul" diye anlatır, "biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik" (18:65). Hızır bir gemiyi kusurlu kılar, bir çocuğu öldürür ve kendilerine yemek vermeyen bir şehirde bir duvarı onarır. Mûsâ (a.s.) her seferinde itiraz eder. Sonra sebepler gösterilir. Gemi yoksullara aitti ve ilerilerinde "her sağlam gemiye zorla el koyan bir hükümdar vardı" (18:79); kusur gemiyi kurtardı. Duvarın altında iki yetimin hazinesi vardı (18:82). Hızır şöyle bitirir: "Ve ben bunların hiçbirini kendiliğimden yapmadım" (18:82).
En zor kısım: çocuk. Hızır şöyle der: "Oğlana gelince, onun anababası mümin kimselerdi. Çocuğun onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk. İstedik ki Rabbleri onun yerine kendilerine ondan temizlikçe daha hayırlı ve daha çok merhamet eden birini versin" (18:80–81). Hz. Peygamber (s.a.v.) o çocuğun "yaratılışı gereği kâfir olduğunu ve yaşasaydı anne babasını azgınlığa ve inkâra sürükleyeceğini" söyledi Müslim 2662 Sahih. İbn Kesîr'in aktardığı erken dönem müfessiri Katâde, anne babanın "o doğduğunda sevindiğini, öldürüldüğünde ise üzüldüğünü" söyler. Bu, kıssanın okunması en zor kısmıdır ve gizlenmemelidir. İki şey onun kötüye kullanılmasını önler. Kimseye izin vermez: Kur'an "haklı bir sebep olmadıkça, Allah'ın öldürülmesini haram kıldığı canı öldürmeyin" der (17:33) ve Hızır kendi başına değil, Allah'ın emriyle hareket etti. Dersi ise hiçbir insanın sahip olmadığı bir bilgiyle, bir hayatın neye dönüşeceğinin bilgisiyle ilgilidir. Olayların ortasında duran Mûsâ (a.s.) sebeplerini göremedi; kıssanın anlattığı budur. Bir çocuğunu kaybettiysen, bu kıssa senin çocuğunu anlatmaz: Allah'ın emriyle yapılmış, hiçbir insanın tekrarlayamayacağı ya da hükmedemeyeceği tek bir olayı anlatır.
Zor âyet: "kendi ellerinizle kazandıklarınız yüzünden". "Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizle kazandıklarınız yüzündendir. Bununla beraber Allah yine de çoğunu affeder" (42:30). İbn Kesîr âyeti açıkça okur: musibetler günahlar yüzündendir ve Allah çoğunu affeder. Kurtubî, âlimlerin çoğuna göre âyetin müminlerle ilgili olduğunu, kâfirin cezasının ise âhirete ertelendiğini; azınlığın âyeti kâfirlere hitap olarak okuduğunu aktarır. Çocuklar hakkında iki görüş kaydeder. Kimine göre âyet yetişkinler için ceza demektir, çocuklar içinse acı bir mükâfattır (mesûbe). Kimine göre yetişkinler için kendi başlarına gelen bir cezadır, bir çocuğun acısı ise anne babası için bir cezadır. Bunlar âlimlerin genel bir âyete dair okumalarıdır; hiçbir anne baba ya da çocuk hakkında bir hüküm değildir: yukarıda dendiği gibi, bunu belirli bir kişi hakkında kimse bilemez. Kurtubî ayrıca erken dönemden şu sözü aktarır: "Eziyet saatleri, günah saatlerini götürür" (Sâbit el-Bünânî). Âyet acıdan genel olarak söz eder; kimseye, acı çeken belirli bir kişiyi yargılama hakkı vermez, çünkü Hz. Peygamber (s.a.v.) en ağır imtihana uğrayanların peygamberler olduğunu söyledi.
Hayvanlar unutulmaz. "Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar… sonra hepsi Rablerinin huzurunda toplanırlar" (6:38).
Hz. Peygamber (s.a.v.) ne öğretti
Aşağıdaki her hadis, adı geçen hadis âlimlerinin verdiği dereceyi gösterir: sahih ve hasen delil olarak kabul edilir; zayıf bir rivayet bu sitede asla delil olarak kullanılmaz.
İmtihan, Allah'ın hoşnutsuzluğunun işareti değildir. "Allah kime hayır dilerse, onu musibetlerle dener" Buhârî 5645 Sahih. Bu söz, zorluğun Allah'ın yüz çevirdiği anlamına geldiğinden korkan birine söylenir; acıyı kendi başına iyi kılmaz.
Acı boşa gitmez. "Müslümanın başına gelen hiçbir yorgunluk, hastalık, keder, hüzün, eziyet ve sıkıntı yoktur ki — kendisine batan bir diken bile — Allah onunla günahlarından bir kısmını silmesin" Buhârî 5641 Sahih. "Müminin işi ne şaşılacak iştir; her işi onun için hayırdır": bollukta şükreder, darlıkta sabreder ve ikisi de onun için hayırdır Müslim 2999 Sahih.
Allah'ın rahmeti bir anneninkinden büyüktür. Esirler arasında kaybettiği bebeğini bulup bağrına basan bir kadını gören Hz. Peygamber (s.a.v.), bu kadının çocuğunu ateşe atıp atmayacağını sordu ve şöyle dedi: "Allah kullarına, bu kadının çocuğuna olduğundan daha merhametlidir" Buhârî 5999 Sahih. Allah rahmeti yüz parça yaptı; bir parçasını yeryüzüne indirdi — bir hayvanın yavrusuna basmamak için ayağını kaldırması o parçadandır — doksan dokuzunu ise kıyamet günü için sakladı Müslim 2752 Sahih.
Adalet hayvanlara bile ulaşır. "Kıyamet günü haklar mutlaka sahiplerine verilecektir; boynuzsuz koyunun boynuzlu koyundan hakkı bile alınacaktır" Müslim 2582 Sahih.
Öteki hayatın ölçüsü. Cennet ehlinden olup dünyada en sıkıntılı hayatı yaşamış kişi, cennete bir kez daldırılır ve kendisine hiç sıkıntı görüp görmediği sorulur. "Hayır, Allah'a yemin olsun ki ey Rabbim, hiç sıkıntı görmedim, hiç darlık çekmedim" der Müslim 2807 Sahih.
Kötülük Allah'a nispet edilmez. Hz. Peygamber (s.a.v.) namazın başındaki duasında şöyle derdi: "Hayrın hepsi Senin elindedir, şer ise Sana değildir" (ve'ş-şerru leyse ileyk) Müslim 771 Sahih. Bir İngilizce çeviri bu sözü "kötülükle Sana yaklaşılmaz" diye anlar; âlimler onu birden fazla şekilde açıkladı.
Âlimler nasıl anladı
Burada kimler aktarılıyor. İslam düşüncesi tarihçisi Eric Ormsby bu tartışmanın temel incelemesini yazdı (Theodicy in Islamic Thought, Princeton, 1984). Aşağıdakilerin çoğu onun anlatımından ve âlimlerin kendi sözlerindendir.
Kelam mezhepleri Allah'ın sebepleri konusunda ayrıştı. İslam'ın kelam mezhepleri farklı cevaplar verdi: erken dönem bir mezhep olan Mutezile ile iki büyük Sünnî kelam mezhebi Eş'arîlik ve Mâtürîdîlik. Mutezile, Allah'ın kulları için en iyi olanı yapmakla yükümlü olduğunu savundu (el-aslah, "en uygun olan"); Sünnî kelamcıların çoğu Allah'a herhangi bir yükümlülük yüklenmesini reddetti. Pek çok Eş'arî, Ormsby'nin deyişiyle Allah'ın "egemen hesap vermezliğine" bağlı kaldı: Allah bize sebep borçlu değildir, O'nun fiilleri bizim denetleyebileceğimiz sebeplerle açıklanmaz ve onları akılla gerekçelendirme girişimleri şüpheyle karşılandı. Mâtürîdî mezhebinin kurucusu Mâtürîdî (ö. 944) Allah'ın hikmetini her şeyi yerli yerine koymak diye tanımladı. Gazzâlî'den iki yüzyıl sonra Hanbelî âlim İbn Teymiyye (ö. 1328), Eş'arîleri "hikmetsiz irade, merhametsiz, sevgisiz ve rızasız dileme" kabul etmekle eleştirdi.
Gazzâlî (ö. 1111): Daha mükemmeli mümkün değil. Gazzâlî İhyâ'da, tevekkül bahsinde, Allah'ın taksim ettiği her şeyin — "rızık, ömür, lezzet ve elem" — "zulümden hiçbir şey taşımayan saf adalet" olduğunu ve "mümkünler arasında bundan daha güzel, daha mükemmel ve daha tam bir şey bulunmadığını" yazdı. Gerekçeleri kısmen karşıtlıkla ilgilidir — "Gece olmasaydı gündüzün değeri bilinmezdi. Hastalık olmasaydı sağlıklı olan sağlığın tadını bilmezdi" — kısmen de bedelle: bir hayatı kurtarmak için kangren olmuş bir eli kesmek zulüm değil adalettir. Konuyu "geniş ve derin bir deniz" diye anar; "nice beceriksiz topluluk" onda boğulur. Ormsby, bu pasajın bir ispat değil, tevekküle bir teşvik olduğunu belirtir: 18. yüzyıl şârihi Zebîdî, amacın insanın "başına gelen bir kötülük yüzünden ümitsizliğe düşmemesi" olduğunu açıklar. Cümle yüzyıllarca şiddetle tartışıldı, çünkü eleştirmenler onun Allah'ın kudretini sınırladığını düşündü.
İbnü'l-Kayyim (ö. 1350): Kötülük bazı yaratılmışlardadır, Allah'ın fiilinde değil. İbnü'l-Kayyim Şifâü'l-Alîl'de (21. bab), Hz. Peygamber'in (s.a.v.) "şer Sana değildir" sözünü şerh eder. Allah'ın "hayrın da şerrin de yaratıcısı olduğunu; şerrin O'nun yarattığı bazı şeylerde olduğunu, O'nun yaratmasında ve fiilinde olmadığını; O'nun yaratmasının, fiilinin, kazasının ve kaderinin tamamen hayır olduğunu" yazar. Zulmün "bir şeyi ait olmadığı yere koymak" olduğunu açıklar; Allah bunu asla yapmaz; dolayısıyla O'nun koyduğu her şey yerli yerindedir ve O'na nispetle şer değildir.
Filozoflar bu konuyu nasıl tartışır
Problemin iki hâli. Mantıksal hâl (J. L. Mackie, 1955), Allah ile kötülüğün mantıken bağdaşmadığını iddia eder. Alvin Plantinga'nın çalışmaları bu hâle odaklandı. Cevap yollarından biri özgür irade yaklaşımıdır: iyi bir Allah'ın kötülüğe izin vermek için bir sebebi olabiliyorsa — örneğin varlıklara kötüye kullanabilecekleri gerçek bir özgürlük vermek — Allah ile kötülük çelişmez. Delile dayalı hâl (William Rowe, 1979'dan itibaren) daha mütevazı bir şey söyler: yangındaki yavru geyik gibi bazı gerçek kötülükler Allah'ın varlığını olasılık dışı kılar.
Başlıca cevaplar. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin kötülük problemi maddesini yazan filozof Michael Tooley dört tür "teodise" (Allah'ın kötülüğe neden izin verdiğine dair açıklama) sayar: zorluk içinde karakterin olgunlaşması (John Hick'in "ruhun olgunlaşması"); genel olarak özgür irade; özel olarak başkalarına gerçek zarar verme özgürlüğü; ve eylemi mümkün kılan ama zaman zaman zarar veren istikrarlı tabiat kanunlarıyla işleyen bir dünya. Kur'an'ın hayatı bir imtihan olarak anlatması (67:2; 21:35) bunların ilkine yakındır.
İnananlar bile sebeplerin kısmi olduğunu söyler. Richard Swinburne gibi bazı filozoflar eksiksiz bir teodisenin verilebileceğini düşünür. Başkaları çok daha az umutludur — Plantinga da dâhil; o, "Allah'ın kötülüğe neden izin verdiğini açıklama girişimlerinin çoğu bana cılız, sığ ve nihayetinde hafif geliyor" diye yazdı (1985). Bu, İslam'ın sınırlara yaptığı vurguyla örtüşür: Mûsâ (a.s.) Hızır'ın sebeplerini göremedi; Gazzâlî meseleye derin bir deniz dedi.
En güçlü itirazlar ve cevapları
"Bir cinayeti önleyebilecek iyi bir insan önlerdi." Tooley: özgür irade değerlidir, ama bu "hiçbir zaman müdahale edilmemesi gerektiği sonucunu doğurmaz"; neredeyse herkes, önleyebileceği büyük bir kötülüğü önlememeyi ciddi bir yanlış sayar. Cevap. Bu karşılaştırma Allah'ı, gücü suçla birlikte sona eren bir seyirci gibi düşünür. Kur'an'da öyle değildir: zalimlere süre verilir, unutulmazlar (14:42, yukarıda) ve her haksızlığın, boynuzsuz koyununki dâhil, hesabı sorulur (yukarıya bakınız). Allah her haksızlığı başlarken durdursaydı insanın seçimi gerçek olmaktan çıkar, Kur'an'ın imtihan dediği hayat (67:2) imtihan olmazdı. Sınırı. Bu cevap âhirete dayanır. Âhiretten şüphe eden bir okur Tooley'nin itirazını hâlâ ayakta bulacaktır.
"Depremler ve hayvan acısı kimsenin seçiminden gelmez." Özgür irade bunları açıklamaz. Tabiat kanunları cevabı, her türlü etkili eylem için düzenli kanunların gerektiğini ve düzenli kanunların zaman zaman zarar verdiğini söyler. Tooley buna, nadir mucizelerin eylemi imkânsız kılmayacağı ve birçok büyük kötülüğün kimse fark etmeden önlenebileceği cevabını verir. Cevap. Kur'an "canlardan ve ürünlerden eksiltme"yi imtihanlar arasında sayar (2:155); hayvanların da "toplan"acağını (6:38) ve haklarının sorulacağını bildirir. Depremler için ayrıca afetlerin ceza olup olmadığı sorusuna bakınız. Sınırı. Bu, İslam'da da başka yerde de her teodisenin en zayıf noktasıdır; dürüst cevap kısmidir.
"Her şeyi Allah yaratıyorsa seçimlerimiz gerçek mi?" Sayfa yukarıda özgür iradeyi kullanıyor ve İbnü'l-Kayyim'in Allah'ın "hayrın da şerrin de yaratıcısı" olduğu sözünü aktarıyor. Kur'an ikisini birlikte tutar: "Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin" (18:29) ve "Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz" (76:30). İkisinin nasıl bağdaştığı ayrı bir sorudur ve "Her şey yazılıysa ben nasıl özgürüm?" sayfasında cevaplanır. Sınırı. Burada şu kadarını söylemek yeter: İslam kelamı insanın seçimini hiçbir zaman gerçek dışı saymadı; bunun nasıl olduğunu açıklama işi o sayfada yapılır.
"Allah'ın sebepleri gizliyse O'na nasıl iyi diyebilirsiniz?" Cevap. Müslümanlar Allah'a boş bir güvenle iyi demez: görülebilene işaret eder — yaratılıştaki rahmete, bir hayvanın yavrusuna basmamak için ayağını kaldırmasını sağlayan o yüzde bir parçaya (yukarıya bakınız). Sonra gerisine, Mûsâ'nın (a.s.) yapmak zorunda kaldığı gibi güvenir. Mezheplerin ayrıştığı yer tam da burasıdır: katı Eş'arî görüş Allah'ın egemenliğini vurgular; Mâtürîdî ve İbn Teymiyye Allah'ın hikmetle iş gördüğünü vurgular. Sınırı. Görülebileni aşan güven yine de güvendir.
Görüşlerin yelpazesi
- Mutezile — Allah kulları için en iyi olanı yapmakla yükümlüdür (el-aslah, "en uygun olan") (Ormsby).
- Eş'arîler — Allah'ın fiilleri, insanların denetleyebileceği sebeplerle açıklanmaz ("egemen hesap vermezlik", Ormsby).
- Mâtürîdî — Allah'ın hikmeti her şeyi yerli yerine koymaktır (Ormsby).
- Gazzâlî — bu düzen mümkünlerin en iyisidir; doğru karşılık tevekküldür (İhyâ; Ormsby).
- İbn Teymiyye — Allah hikmetle iş görür; Eş'arîler "hikmetsiz irade" kabul eder (Ormsby).
- İbnü'l-Kayyim — şer bazı yaratılmışlardadır, asla Allah'ın fiilinde değil (Şifâü'l-Alîl, 21. bab).
- Felsefî eleştirmenler (Tooley; Rowe) — acının miktarı ve türü Allah'ın varlığını olasılık dışı kılar.
Okurların sonra sorduğu sorular
"Mantıksal" problem ile "delile dayalı" problem arasındaki fark nedir?
Mantıksal problem, Allah ile kötülüğün bir arada var olamayacağını söyler; delile dayalı problem ise gördüğümüz kötülüklerin Allah'ın varlığını olasılık dışı kıldığını söyler. "Filozoflar bu konuyu nasıl tartışır" bölümüne bakınız.
Bebekler ve hayvanlar imtihan edilemiyorsa neden acı çekiyor?
Gelenek onların aynı şekilde imtihan edildiğini söylemez. Kurtubî, çocuklar için acının bir mükâfat olduğu görüşünü kaydeder. Hayvanlar için Hz. Peygamber (s.a.v.), haklarının aralarında bile yerine getirileceğini söyledi; Kur'an da onların "toplan"acağını söyler (6:38). Bu, şimdiki her olayın açıklaması değil, sonrası hakkında bir vaattir.
Bir kayıptan sonra Allah'a öfkelenmek zayıf iman mıdır?
Peygamberler acılarını Allah'a dile getirdi (12:86; 21:83); Hz. Peygamber (s.a.v.) ağladı ve "kalp hüzünlenir" dedi. Geleneğin sakındırdığı şey Allah'tan yüz çevirmektir; O'nun huzurunda acı duymak değil.
Gazzâlî gerçekten bunun mümkün dünyaların en iyisi olduğunu mu söyledi? Kimler karşı çıktı?
Evet: İhyâ'da, tevekkül bahsinde (Ormsby, 1. bölüm). Yüzyıllar boyunca eleştirmenler bunun Allah'ın daha iyisini yaratma kudretini sınırlıyor gibi göründüğünü ve Mutezile'nin "en uygun olan" görüşünü andırdığını söyledi; savunucuları ise pasajın Allah'ı sınırlamak değil, tevekküle davet olduğunu söyledi.
Allah ne yaparsa tanımı gereği iyiyse, "iyi" sıradan anlamını yitirmez mi?
Ormsby, Hanbelîler de dâhil başka mezheplerin Eş'arîleri Allah'ın hikmetini ihmal etmekle eleştirdiğini aktarır; İbn Teymiyye onların "hikmetsiz irade" kabul ettiğini söyledi. Mâtürîdî ve İbn Teymiyye'ye göre Allah hikmetle iş görür; böylece "iyi", göremediğimiz yerde bile sebeplere bağlı kalır.
İlgili âyetler
ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْمَوْتَ وَٱلْحَيَوٰةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ۚ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْغَفُورُ٢
Okunuş: alladhī khalaqa l-mawta wal-ḥayata liyabluwakum ayyukum aḥsanu ʿamalan wahuwa l-ʿazīzu l-ghafūru
O, hanginizin daha güzel iş yapacağınızı denemek için ölümü ve hayatı yarattı. O, üstündür, bağışlayandır.
Meal: Elmalılı Hamdi Yazır (sadeleştirilmiş baskı)
-
Her nefis ölümü tadacaktır. Sizi bir imtihan olarak kötülük ve iyilikle deneyeceğiz. Hepiniz de sonunda bize döndürüleceksiniz. 21:35
Arapça metin ve okunuşu
كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ ٱلْمَوْتِ ۗ وَنَبْلُوكُم بِٱلشَّرِّ وَٱلْخَيْرِ فِتْنَةً ۖ وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ
kullu nafsin dhāiqatu l-mawti wanablūkum bil-shari wal-khayri fit'natan wa-ilaynā tur'jaʿūna
-
Çaresiz biz sizi biraz korku, biraz açlık, biraz da mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltme ile imtihan edeceğiz. Müjdele o sabredenleri! Onlar başlarına bir musibet geldiği zaman: "Biz Allah'a aidiz ve sonunda O'na döneceğiz." derler. İşte onlar var ya, Rablerinden, mağfiretler ve rahmet onlaradır. İşte hidayete erenler de onlardır. 2:155–157
Arapça metin ve okunuşu
وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَىْءٍ مِّنَ ٱلْخَوْفِ وَٱلْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِ ۗ وَبَشِّرِ ٱلصَّٰبِرِينَ ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَٰبَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُوٓا۟ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ أُو۟لَٰٓئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَٰتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ۖ وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُهْتَدُونَ
walanabluwannakum bishayin mina l-khawfi wal-jūʿi wanaqṣin mina l-amwāli wal-anfusi wal-thamarāti wabashiri l-ṣābirīna · alladhīna idhā aṣābathum muṣībatun qālū innā lillahi wa-innā ilayhi rājiʿūna · ulāika ʿalayhim ṣalawātun min rabbihim waraḥmatun wa-ulāika humu l-muh'tadūna
-
Ey Peygamber! Sakın zalimlerin yaptıklarından Allah'ın gâfil olduğunu sanma! Ancak Allah, onların cezalarını, gözlerin dışa fırlayacağı güne erteler. 14:42
Arapça metin ve okunuşu
وَلَا تَحْسَبَنَّ ٱللَّهَ غَٰفِلًا عَمَّا يَعْمَلُ ٱلظَّٰلِمُونَ ۚ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ ٱلْأَبْصَٰرُ
walā taḥsabanna l-laha ghāfilan ʿammā yaʿmalu l-ẓālimūna innamā yu-akhiruhum liyawmin tashkhaṣu fīhi l-abṣāru
-
"Gemi, denizde çalışan bir kaç yoksula aitti. Onu kusurlu kılmak istedim, çünkü onların ilerisinde her sağlam gemiye zorla el koyan bir hükümdar vardı." 18:79
Arapça metin ve okunuşu
أَمَّا ٱلسَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَٰكِينَ يَعْمَلُونَ فِى ٱلْبَحْرِ فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَآءَهُم مَّلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا
ammā l-safīnatu fakānat limasākīna yaʿmalūna fī l-baḥri fa-aradttu an aʿībahā wakāna warāahum malikun yakhudhu kulla safīnatin ghaṣban
-
"Oğlana gelince, onun anababası mümin kimselerdi. Çocuğun onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk." "İstedik ki Rabbleri onun yerine kendilerine ondan temizlikçe daha hayırlı ve daha çok merhamet eden birini versin." "Duvar ise, o şehirde iki yetim oğlana ait idi. Duvarın altında onların bir hazinesi vardı. Babaları da iyi bir kimse idi. Onun için Rabbin istedi ki o iki çocuk erginlik çağlarına ersinler ve Rabbinden bir rahmet olarak hazinelerini çıkarsınlar. Ve ben bunların hiçbirini kendiliğimden yapmadım. İşte senin sabredemediğin şeylerin içyüzleri budur." 18:80–82
Arapça metin ve okunuşu
وَأَمَّا ٱلْغُلَٰمُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَآ أَن يُرْهِقَهُمَا طُغْيَٰنًا وَكُفْرًا فَأَرَدْنَآ أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِّنْهُ زَكَوٰةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا وَأَمَّا ٱلْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَٰمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِى ٱلْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُۥ كَنزٌ لَّهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَٰلِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَن يَبْلُغَآ أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزَهُمَا رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ ۚ وَمَا فَعَلْتُهُۥ عَنْ أَمْرِى ۚ ذَٰلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِع عَّلَيْهِ صَبْرًا
wa-ammā l-ghulāmu fakāna abawāhu mu'minayni fakhashīnā an yur'hiqahumā ṭugh'yānan wakuf'ran · fa-aradnā an yub'dilahumā rabbuhumā khayran min'hu zakatan wa-aqraba ruḥ'man · wa-ammā l-jidāru fakāna lighulāmayni yatīmayni fī l-madīnati wakāna taḥtahu kanzun lahumā wakāna abūhumā ṣāliḥan fa-arāda rabbuka an yablughā ashuddahumā wayastakhrijā kanzahumā raḥmatan min rabbika wamā faʿaltuhu ʿan amrī dhālika tawīlu mā lam tasṭiʿ ʿalayhi ṣabran
-
Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizle kazandıklarınız yüzündendir. Bununla beraber Allah yine de çoğunu affeder. 42:30
Arapça metin ve okunuşu
وَمَآ أَصَٰبَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا۟ عَن كَثِيرٍ
wamā aṣābakum min muṣībatin fabimā kasabat aydīkum wayaʿfū ʿan kathīrin
-
Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz kitapta hiçbir şeyi eksik bırakmamışızdır, sonra hepsi Rablerinin huzurunda toplanırlar. 6:38
Arapça metin ve okunuşu
وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا طَٰٓئِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّآ أُمَمٌ أَمْثَالُكُم ۚ مَّا فَرَّطْنَا فِى ٱلْكِتَٰبِ مِن شَىْءٍ ۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
wamā min dābbatin fī l-arḍi walā ṭāirin yaṭīru bijanāḥayhi illā umamun amthālukum mā farraṭnā fī l-kitābi min shayin thumma ilā rabbihim yuḥ'sharūna
-
Demek ki, zorlukla beraber bir kolaylık vardır. Evet, zorlukla beraber bir kolaylık vardır. 94:5–6
Arapça metin ve okunuşu
فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا إِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا
fa-inna maʿa l-ʿus'ri yus'ran · inna maʿa l-ʿus'ri yus'ran
Kaynaklar
- Kur'an: 2:155–157, 2:286, 6:38, 12:86, 14:42, 17:33, 18:65–82, 21:35, 21:83, 42:30, 67:2, 94:5–6 (Tanzil; Elmalılı Hamdi Yazır ve Saheeh International).
- İbn Kesîr, Tefsir (İngilizce kısaltılmış, Quran.com): 2:155, 2:216, 18:79, 18:80, 18:82, 21:35, 42:30, 6:38.
- Kurtubî, el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân (Arapça, Quran.com): 42:30 — âyetin kimi ilgilendirdiği; yetişkinler ve çocuklar hakkındaki görüşler; Sâbit el-Bünânî'nin sözü.
- Kur'an, ayrıca 18:29 ve 76:30 (insanın dilemesi ve Allah'ın dilemesi).
- Hadisler (metin ve derece hadis koleksiyonlarının verisinden): Buhârî 1303, 5641, 5645, 5999; Müslim 771, 2582, 2662, 2752, 2807, 2999; Tirmizî 1924, 2398.
- al-Ghazali, Ihya' 'Ulum al-Din, Book of Unity and Trust in God, the passage translated in Eric L. Ormsby, Theodicy in Islamic Thought: The Dispute over al-Ghazali's "Best of All Possible Worlds" (Princeton University Press, 1984), ch. 1, pp. 32–47 (open chapter: https://www.themathesontrust.org/papers/islam/Ormsby-Theodicy_1-Perfection.pdf), including p. 47 on al-Maturidi, the Ash'aris and Ibn Taymiyya.
- Ibn Qayyim al-Jawziyya (1292–1350), Shifa' al-'Alil fi Masa'il al-Qada' wa'l-Qadar wa'l-Hikma wa'l-Ta'lil, chapter 21 (Arabic text, Wikisource), on the Prophet's (pbuh) words "and evil is not to You".
- Michael Tooley, "The Problem of Evil", Stanford Encyclopedia of Philosophy (substantive revision 2015), https://plato.stanford.edu/entries/evil/ — the logical and evidential versions; Mackie (1955); Plantinga; Rowe's fawn; the four kinds of theodicy and Tooley's objections to them; Plantinga (1985) and Swinburne (1988) quoted on theodicy.
- K. I. Pargament, H. G. Koenig, L. M. Perez, "The many methods of religious coping: development and initial validation of the RCOPE", Journal of Clinical Psychology 56(4):519–543 (2000), abstract (PubMed 10775045).
- G. G. Ano, E. B. Vasconcelles, "Religious coping and psychological adjustment to stress: a meta-analysis", Journal of Clinical Psychology 61(4):461–480 (2005), abstract (PubMed 15503316).