Tefekkür Düşünenler için âyetler
English

S14

Uzayıp kısalan gölgeler

Yere dikilmiş bir çubuk aynı anda hem saat, hem takvim, hem pusuladır.

أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ وَلَوْ شَآءَ لَجَعَلَهُۥ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا ٱلشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا۝٤٥ ثُمَّ قَبَضْنَٰهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا۝٤٦

alam tara ilā rabbika kayfa madda l-ẓila walaw shāa lajaʿalahu sākinan thumma jaʿalnā l-shamsa ʿalayhi dalīlan · thumma qabaḍnāhu ilaynā qabḍan yasīran

Rabbinin gölgeyi nasıl uzatmakta olduğunu görmedin mi? Dileseydi onu elbet hareketsiz de kılardı. Sonra biz güneşi, ona (gölgeye) delil kılmışızdır. Sonra da onu yavaş yavaş kendimize (başka yöne) çekmekteyiz.

25:45–46

Meal: Elmalılı Hamdi Yazır (sadeleştirilmiş baskı)

Rabbinin gölgeyi nasıl uzatmakta olduğunu görmedin mi? Dileseydi onu elbet hareketsiz de kılardı. Sonra biz güneşi, ona (gölgeye) delil kılmışızdır.

25:45

Klasik tefsir

Ana akım yorum

  • Taberî ve İbn Kesîr uzatılan gölgeyi, tan yerinin ağarmasıyla güneşin doğuşu arasındaki vakit ya da sabahın uzun gölgeleri olarak okur.
  • "Güneşi ona delil kıldık" (delîlen): gölge ancak güneş sayesinde bilinir ve ölçülür.
  • "Onu yavaş yavaş kendimize çekeriz": gölgelerin öğleye doğru kısalmasıdır. Râzî, "Dileseydi onu sabit kılardı" ifadesinin, bu düzenli hareketin kendiliğinden olmadığına işaret ettiğini belirtir.

Nasıl işler

Yerleşik bilgi

  • Bir gölgenin uzunluğu güneşin gökyüzündeki yüksekliğine bağlıdır: cismin boyunun, güneşin yükseklik açısının tanjantına bölümüne eşittir.
  • Gün doğumunda ve batımında gölgeler sonsuza doğru uzar. Güneşin tam tepeye en yakın olduğu öğle vaktinde günün en kısa uzunluğuna iner.
  • Dünya'nın ekseni yaklaşık 23,4° eğik olduğu için bu desen enleme ve mevsime göre değişir. Tropik bölgelerde belli günlerde öğle gölgesi tamamen kaybolabilir.
  • İslam'da namaz vakitleri kısmen gölgelerle tanımlanır. Çoğunluğun görüşüne göre ikindi, bir cismin gölgesi kendi boyu artı öğle gölgesi kadar olduğunda başlar. Hanefî görüşe göre ise boyunun iki katı olduğunda başlar.

Hayret noktaları

Yere dikilmiş bir çubuk aynı anda hem saat, hem takvim, hem pusuladır. Güneş saatleri ve Müslüman vakit uzmanları (muvakkitler) tam olarak bunu kullandı.

Mekke gibi yerlerde yılda iki kez öğle güneşi tam tepeye gelir ve gölgeler neredeyse kaybolur. Müslümanlar tarihte bu anı, uzak yerlerden kıble yönünü bulmak için kullandı.

Güneş saati — çubuk ve gölgesi

Mevsim:
Yer:
Yazılı anlatım
  • Bir gölgenin uzunluğu, cismin boyunun güneşin yükseklik açısının tanjantına bölümüne eşittir.
  • Gün doğumunda ve batımında gölgeler çok uzar; güneş en yüksekte olduğu anda (zeval) günün en kısa gölgesini verir.
  • Desen enleme ve mevsime göre değişir, çünkü Dünya'nın ekseni yaklaşık 23,4° eğiktir. Mekke'de yılda iki kez öğle güneşi tam tepeye gelir ve gölge neredeyse kaybolur.
  • Çoğunluğun görüşüne göre ikindi, gölge cismin boyu artı öğle gölgesi kadar olunca; Hanefî görüşüne göre boyunun iki katı artı öğle gölgesi kadar olunca başlar.
  • Çizim güneyden bakan bir görünüştür: çizilen gölge, gölgenin doğu–batı bileşenidir; bu yüzden öğle vakti yön değiştirirken yumuşakça kısalıp uzar. Okunan değer gölgenin tam uzunluğudur.

Tefekkür

Gölge kadar sıradan bir şey kusursuz bir düzenlilikle hareket eder. Dursaydı, hayat ve vakit ölçümü bir dayanak noktasını kaybederdi. Âyet, genellikle fark etmediğimiz şeydeki düzeni görmeye davet eder.

Kaynaklar

  1. Saheeh International — 25:45–46.
  2. Ibn Kathir, Tafsir (abridged English), and Tafsīr al-Jalālayn (English), on 25:45–46, https://surahquran.com/tafsir-english-aya-45-sora-25.html.
  3. "Asr prayer", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Asr — the schools' definitions of the start of ʿAṣr.
  4. Jamiʿ al-Tirmidhi 149, via tohed.com, https://en.tohed.com/hadith/tirmidhi/149, with al-Albani's grade.
  5. İbn Kesîr ve Taberî'nin 25:45–46 tefsirleri
  6. David A. King, In Synchrony with the Heavens (Brill) — İslam astronomisinde vakit ölçümü üzerine
  7. Diyanet İlmihali, namaz vakitleri üzerine